Tektura, modelina, szary papier. Mikrozagłada. Siedzisz spięty w ciemnej sali, jakbyś sam był w obozie śmierci. Ale wiesz, że za chwilę otworzą się drzwi, włączy się światło i będziesz mógł wyjść. Tej recenzji miało nie być. Tak, jak po obejrzeniu spektaklu „KAMP” w wykonaniu holenderskiej grupy Hotel Modern, milczenie było jedną z możliwych recenzji. Ale przeczytałam opinię, z którą się nie zgadzam, w serwisie Kulturawkrakowie.pl, (zobacz „KAMP”. Zabawa w Auschwitz).

Fragment makiety obozu. Scenografia do spektaklu "KAMP", fot. M. Morek/Sztukatułka

Makieta obozu zagłady. Wielka, zakrywająca całą scenę. Tory kolejowe, drut kolczasty i tysiące małych figurek – najpierw w ubraniach, później w pasiakach, później nagich. Nienaturalnie wykrzywione, modelinowe twarze z głębokimi oczodołami i otwartymi z przerażenia ustami. Tysiące ludzi przyjadą do tej ostatniej stacji pociągiem. Już go słychać. Musi być coraz bliżej. Widzowie czekają. Wychylają się , by między głowami siedzących przed nimi ludzi, zobaczyć wjeżdżający z hukiem na scenę, wyładowany lalkami pociąg. Lalki „pójdą do gazu”. My o tym wiemy. Znamy scenariusz.

Lecz zanim to się stanie lalki założą pasiaki, pójdą na apel, do pracy. Jedna z nich zasłabnie – z przemęczenia i głodu. Upadnie na ziemię. Druga – w mundurze – zatłucze ją na śmierć. Kobieta siedząca przede mną odwróci głowę, żeby nie patrzeć. Uderzenie za uderzeniem. Mocne, bezlitosne. Potworny, głuchy dźwięk. Słyszę go do dzisiaj. I widzę jak mała lalka bita bez opamiętania rozpada się na kawałki.

To nie zabawki, tylko tysiące cichych aktorów niemego dramatu. To nie zabawa w Auschwitz, tylko alternatywna forma mówienia o holokauście. Nie mogę się zgodzić z opinią, że jest to „próba zaklinania tragedii w tekturze i modelinie”. To po prostu jedna z wielu możliwych interpretacji. Dla mnie ciekawa, bo materiały, które wykorzystano do wykonania scenografii i sposób, w jaki aktorzy ożywiają postaci, odbieram jako oryginalną metaforę przedmiotowego traktowania człowieka w każdym obozie zagłady.

Fot. Łaźnia Nowa

Zarzut, że „KAMP” został „ułagodzony, uproszczony i pozbawiony ludzkich emocji i prawdziwych ludzkich historii”, uważam za bardzo mocny. Bo to jest teatr. A w teatrze trzeba pójść na skróty. W 55 minut nie da się oddać w szczegółowy sposób dramatu, który trwał 5 lat. Tak trudny temat wymaga od reżysera precyzji i umiejętności pokazania wypadkowej wszystkich ludzkich tragedii, jakie rozegrały się w Auschwitz.

Lalki nie mówią. Taka jest konwencja. I to milczenie bardzo mocno uderza w widza. Spektakl oddziałuje przede wszystkim doskonałym dźwiękiem. Jest orkiestra, która gra, gdy przez scenę jedzie ciężarówka z zatłuczonym na śmierć więźniem, jest pisk hamującego na tej makabrycznej stacji pociągu, słychać oddechy i chrapanie śpiących w barakach ludzi. I słychać ciężki oddech osoby w masce przeciwgazowej. Nam, siedzącym na widowni, również oddycha ciężko. Tak bardzo sugestywne jest to połączenie obrazu z dźwiękiem.

Lalka w kombinezonie i masce odsuwa pokrywę w podłodze i wsypuje z maleńkiej puszki do komory cyklon B. Zgarnia rękami resztki substancji do otworu i zasłania go ciężkim wiekiem. Słychać, jak granulki nasączone cyjanowodorem uderzają o podłogę. To szum podobny do tego, jaki wydaje przesypywany piach. Słychać zgrzyt zasuwanego wieka.  I oddycha się coraz ciężej. Mimowolnie. Wiadomo, co dzieje się piętro niżej. Zaraz pokaże to kamera trzymana przez jednego z aktorów Hotelu Modern. Lalki tłoczą się w rogu pomieszczenia. Zupełnie tak, jakby wierzyły, że to je uchroni przed śmiercią.

A ty siedzisz w napięciu w tej ciemnej sali, jakbyś sam był w obozie zagłady. Tylko wiesz, że za chwilę otworzą się drzwi, zapali światło i będziesz mógł wyjść. W ciszy lub bijąc brawo.

Ewelina Karpińska-Morek

Sztukatulka.pl

Kolejny transport. Fot. M. Morek/Sztukatułka

Fot. Łaźnia Nowa

Fot. Łaźnia Nowa