Wesoły cmentarz w Sapancie, fot. Agencja FORUM

Rumuńska Sapanta swoją światową sławę zawdzięcza unikatowemu cmentarzowi – „Cimitirul Vesel”, który stał się niecodzienną turystyczną atrakcję. Słowa „spoczywaj w pokoju” wydają się w tej nekropolii dobrym żartem. Jednym z wielu, które można przeczytać na nagrobkach…

Cmentarz – począwszy od paradoksalnej nazwy (w języku angielskim brzmiącej jeszcze mniej poważnie, bo Merry Cemetery), przez humorystyczne epitafia, zderzenie żywej kolorystyki z tematyką śmierci, aż po czas, w którym powstało to miejsce – czyni z niego perełkę wśród nekropolii.

O wyjątkowości cmentarza w skali Europy stanowią kolorowe, drewniane nagrobki, na których wyrzeźbione są sceny z życia pochowanych tam mieszkańców wioski, opatrzone żartobliwymi wierszykami o zmarłych i okolicznościach śmierci.

Fragmenty nagrobków, fot. Agencja FORUM/Grażyna Myslinska

Cmentarz powstał w połowie lat 30. XX wieku (pierwszy nagrobek pojawił się w 1935 r.), a jego twórcą był lokalny artysta ludowy Stan Ioan Patras, rzeźbiarz, malarz i poeta w jednym – skromny człowiek renesansu.

Przez pół wieku mistrz stworzył setki drewnianych krzyży, wyrzeźbionych w charakterystycznym stylu. Po śmierci w 1977 r. jego pracę kontynuował praktykant – Dumitru Pop Tincu.

Czyste, jaskrawe kolory na bogato zdobionych „ludowymi” ornamentami krzyżach to jedynie zapowiedź tego, co dzieje się poniżej – zabawne, satyryczne epitafia i żartobliwe scenki dotyczące zmarłego i okoliczności, w jakich zmarł… Na każdym krzyżu znajduje się krótki wierszyk, kilka prostych rymów napisanych dialektem.

Jedno z epitafiów brzmi tak:

Fot. Agencja FORUM/Grażyna Myślińska

Podobno radosny stosunek do śmierci został odziedziczony po Geto-Dakach (ludzie zamieszkującym Dację – tereny obecnej Rumunii i Węgier), którzy wierzyli w nieśmiertelność duszy i w to, że śmierć jest jedynie pomostem do lepszego życia. Nie uważali jej za tragiczny koniec żywota, ale za szansę spotkania z bogiem Zalmoksisem.

Szczere, spontaniczne i pisane najczęściej w pierwszej osobie epitafia są jakby „wiadomościami” od zmarłych dla świata żywych. Utrzymane są w lirycznym, choć jednocześnie ironiczno-satyrycznym stylu. Każdy wiersz zawiera imię zmarłego i prezentuje w skrócie jego życie, opisuje charakter, a czasem żartobliwie, choć w moralizatorski sposób, piętnuje przywary.

Niektóre wiersze opowiadają o tym, co stało się po śmierci danej osoby-  na przykład, co wydarzyło się na pogrzebie. Inne opisują, jak doszło do zgonu…

Fragment nagrobka, fot. Agencja FORUM/Grażyna Myślińska

Krzyże  zostały wyrzeźbione w drewnie dębowym, a następnie ozdobione ręcznie przez artystę. Bazowym kolorem (co widać na zdjęciach) jest błękit, nazywany „błękitem Sapanty”. Scenki oraz ornamenty – roślinne i geometryczne – odznaczają się żywymi barwami – dominują żółcienie, czerwienie, odcienie zieleni oraz biel.

Choć wykonane w stylu naiwnym, mają niezaprzeczalną siłę: pełnią rolę zdjęć nagrobkowych w bardziej wysublimowanej i rozbudowanej formie. Uwieczniają nie rysy twarzy, ale duszę, zapewniając jej w pewnym sensie nieśmiertelność. I nie blakną z upływem lat…

Fot. Agencja FORUM/Grażyna Myślińska

W 1999 roku cmentarz w Sapancie wpisany został na listę światowego dziedzictwa UNESCO.  Obecnie jest tam około 800 nagrobków.

Więcej zdjęć znajdziecie TUTAJ.

Źródła:

Sapanta – Merry Cemetery, romanianmonasteries.org

Village gives death bright makeover, BBC

Agencja FORUM

* tekst epitafium był tłumaczony z języka angielskiego (co oznacza, że wcześniej ktoś go przetłumaczył z rumuńskiego na angielski); są więc możliwe drobne rozbieżności z oryginałem, spowodowane podwójnym tłumaczeniem.

Matrioszki, fot. Agencja FORUM

Kto wymyślił patent, który zapewnił mieszkańcom wielu ubogich rosyjskich wsi, położonych na nieurodzajnych glebach, wśród gęstych lasów, możliwość utrzymania się z wyrobu toczonych z drewna lipowego lub brzozowego lalek? Wersji jest kilka.

Japońska wyprawa matrioszki

Przodkiem matrioszek była podobno japońska lalka, przedstawiająca Fukurumę – bożka mądrości i patrona erudytów. Jedna z historii głosi, że figurka Fukurumy została ok. 1890 r. przywieziona z wyspy Honsiu do wsi Abramcewo, słynącej z ośrodka skupiającego wybitnych rosyjskich artystów, a prowadzonego w tym okresie przez Sawwę Mamontowa.

Figurka Fukurumy, fot. russian-crafts.com

Podczas jednego ze spotkań w posiadłości Mamontowa pani domu wyjęła zabawkę, a z niej kolejne części – członków rodziny Fukurumy. Lalka miała zrobić tak silne wrażenie na Siergieju Maliutinie, że postanowił wykonać jej autorską wersję.

Formę pierwszej zrusycyzowanej babuszki przygotował stolarz Wasilij Zwiozdoczkin na warsztatach Edukacji Dzieci A. I. Mamontowa – brata słynnego Sawwy.

Maliutin namalował wiejską dziewczynę w jasnej chuście i z kogutem pod pachą. Kolejna, mniejsza, trzymała w ręce sierp. W dziewczynie od sierpa chował się młodszy brat w kwiecistej koszuli.

Legendy Kaukazu Północnego i „herbaciane” dziewczyny

Imię „Matriona” było bardzo popularne wśród wiejskich kobiet w Rosji. Miało wiele zdrobniałych odpowiedników, jak Motia, Motria, Matriosza, Matiusza, Tiusza, Matusza, Tusza. Więc można się dziwić, dlaczego została wybrana ta najdłuższa forma.

Matrioszki z Estonii, fot. Agencja FORUM

Samo imię Matriona moglo konotować zarówno, pozytywne, jak i negatywne skojarzenia. I w tej negatywnej wersji pojawia się w legendach Kaukazu Północnego oraz w „Rosyjskich Baśniach Ludowych” zebranych przez rosyjskiego badacza folkloru Aleksandra Nikołajewicza Afanasjewa.

Jest również wersja, która głosi, że nazwa lalek wzięła się od dziewcząt podających artystom herbatę w Abramcewie. Owe dziewczęta nazywano bowiem „matrionami”.

Matrioszki od Trójcy Świętej

Według najbardziej rozpowszechnionych informacji pierwsze matrioszki zaczęły powstawać w miasteczku Siergijew Posad. To stare rosyjskie miasto, oddalone od Moskwy o 73 km, wyrosło wokół słynnej Ławry Troicko-Siergijewskiej.  W 1340 r. brat Sergiusz z Radoneża zbudował w gęstwinie dzikich lasów niewielką drewnianą cerkiew, która z biegiem lat stała się jednym z najważniejszych monasterów Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej.

Matrioszki z Siergijew Posad, fot. int.rgo.ru

We wsiach i miastach okalających monaster kwitło rzemiosło i sztuka ludowa. Drewniane zabawki, które tam powstawały, określano mianem „troickich” – od Trójcy Świętej. Powiązanie jest ciekawe, ale jak się okazuje nie ma w nim nic z sensacji. Pierwszą taką zabawkę miał bowiem wykonać brat Sergiusz z Radoneża, założyciel pierwszej cerkwi, która została po prostu poświęcona Trójcy Świętej.

Siergijewsko-posadskie matrioszki charakteryzowała surowość i skromność. Pucołowata twarz dominowała nad korpusem i przez te dysproporcje lalki można było odbierać jako dość prymitywne.

W 1918 roku w Siergijew Posad powstało działające do dziś muzeum zabawek. Można tam odnaleźć pierwszą matrioszkę wykonaną przez Maliutina. Powstał tam również specjalny instytut zabawek, w którym wyprodukowano  matrioszkę składającą się z 42 części. Kolejny rekord pobito w 1967 r. – powstała tam składająca się aż z 60 elementów lalka.

Matrioszka-„patrioszka”

Początkowo matrioszki były wykonywane w wersjach zarówno żeńskich, jak i męskich – także z pełnym etnograficznym wachlarzem: od Eskimosów, Romów, Amerykanów, Turków, Chińczyków, Litwinów,Tatrów, Ukraińców, itd.

Z czasem wersje żeńskie wyparły męskie i pozostały matrioszkami, nie pozostawiając miejsca dla męskich odpowiedników, które na potrzeby tekstu nazywam „patrioszkami’.

Rozwój technik wykonywania matrioszek w dużej mierze uzależniony był od umiejętności stolarzy, którzy te zabawki wytaczali. Im cieńsze ścianki miała lalka, tym większym podziwem darzono rzemieślnika.

Stolarz przygotowuje formy matrioszek, fot. AFP

Malowanie lalek było kwestią drugorzędną, a artyści traktowali to bardziej jako rozrywkę, niż prawdziwy dowód ich umiejętności.

Jak Śnieguroczka uczyła dzieci liczyć do dziesięciu…

Innym centrum związanym z matrioszkami było położone w obwodzie niżnowogrodzkim miasteczko Siemionow. Gęste lasy i mało żyzna ziemia sprawiały dobre warunki do rozwoju rzemiosła. Zwłaszcza związanego z wyrobami z drewna.

Współczesne matrioszki na wystawie w Moskwie, fot. Agencja FORUM

Stąd pochodzą ręcznie malowane, drewniane zastawy stołowe, zabawki, a przede wszystkim matrioszki. Jednym z najbardziej znanych ich wykonawców w tym regionie był Arsenty Majorow. W 1924 roku przywiózł z Niżnego Nowogrodu niepomalowaną jeszcze lalkę. Ozdobiła ją jego córka, używając do tego gęsiego pióra i barwników anilinowych.

Matrioszki siemionowskie były bardziej dekoracyjne i symboliczne, niż siergijewsko-posadskie. Ich wyróżnikiem był bogato zdobiony fartuch. Łatwo je rozpoznać również dzięki kształtowi –  smukłe z względnie wąską górą i pękatym dołem. Składały się również z większej liczby elementów. Największa – wysoka na metr i składająca się z 72 elementów – powstała w 1970 roku i została wykonana z okazji urodzin Lenina.

To również w Siemionowie powstał nowy typ matrioszek – Dieduszki Moroza i Śnieguroczki, czyli Dziadka Mroza i Gwiazdki. Zaprojektował je Walentin Aleksandrowicz Serow. Lalka została tak wymyślona, by dzieci mogły się nauczyć liczyć do dziesięciu, bo w matrioszce kryło się 10 mniejszych figurek.

Siermiężne matrioszki z Polkowskiego Majdanu

Innym kojarzonym z matrioszkami miejscem w Rosji jest Polkowski Majdan położony na południowy-zachód od Niżnego Nowogrodu. Lalki zaczęły tam powstawać w latach 30 XX wieku.

Targ pamiątek na Newskim Prospekcie, głównej ulicy Sankt Petersburga, fot. Agencja FORUM

Matrioszki z tego obszaru były wykonywane w dość siermiężnym, wiejskim stylu, przypominającym ogromnymi ornamentami rysunki dzieci. Mieszkańcy Polkowskiego Majdanu utrzymywali się głównie z produkcji tych tradycyjnych drewnianych lalek. Charakteryzował je przede wszystkim motyw róży, który dominował w ornamentyce.

Poza wspomnianymi lokalizacjami, słynne matrioszki pochodzą również z wioski Krutets położonej w pobliżu Niżnego Nowogrodu i miasta Wiatka, które od 1934 r. funkcjonuje pod nazwą Kirow.

Złota rybka i wyprawa w kosmos

Im więcej wysiłku włożono w wykonanie lalki, im bardziej bogata ornamentyka i im więcej figurek w środku, tym większe szanse, że matrioszka wejdzie w rolę złotej rybki. Istnieje bowiem przesąd, że lalka przynosi szczęście i spełnia życzenie wypisane na kartce. Liczba lalek jest nie bez znaczenia, bo przecież do każdej można włożyć osobną „intencję”.

Matrioszka z piasku, fot. AFP

Matrioszki są wykonywane z dobrze wysuszonego drewna lipowego, bądź brzozowego. Choć tradycyjne lalki składają się z 3-8 figurek, warto rozejrzeć się za tymi zmutowanymi wersjami, jeśli lista życzeń jest długa…

Matrioszki są również uważane za symbol matki, a ich obecność w domu zapewnia  „dobrobyt i ciepło domowego ogniska”.

Symbolika macierzyńska jest nazbyt czytelna, bo coraz mniejsze figurki symbolizują pojawiające się na świecie kolejne dzieci.

Jako ciekawostkę – oderwaną od tej matriarchalno-symbolicznej wizji – wspominam symboliczny w CV matrioszek moment, kiedy dwie, zaprojektowane przez Sorokina lalki, poleciały wzorem słynnej Łajki w kosmos – w darze dla załogi astronautów…

Radziecki sen

Wytwarzanie matrioszek oraz produkcja innych rękodzieł we własnym zakresie była w ZSRR zabroniona – takie dobra miały powstawać tylko w fabrykach, żeby państwo miało kontrolę nad produkcją swojego sztandarowego towaru.

Lalki musiały być na tyle proste, by można je było wytwarzać masowo – podobno radziecką ambicją było wyprodukowanie tylu egzemplarzy, by mogły zagościć w każdym domu na kuli ziemskiej. Artyści pracujący w fabryce nie mogli więc ani na swoim talencie zarobić, ani pokazać swoich prawdziwych zdolności.

Sytuacja zaczęła się zmieniać dopiero w latach 9o XX wieku.

Dziś można powiedzieć, że radziecki sen się spełnia… Tradycyjne barwniki anilinowe i gwasz wyparły tańsze farby, a ludową ornamentykę „ubogaca się” cekinami i brokatowymi dodatkami, zuchwale skrzącymi się w promieniach słońca zalewającego stragany i bagażniki samochodów, z których – na Newskim Prospekcie w Sankt Petersburgu – wylewają się rosyjskie pamiątki „made in China”.

Źródła:

Natalia Sokolova, Eastern roots of the most famous Russian toy, tekst zamieszczony na stronie Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego

History of Russian nesting dolls, Russian Crafts

Ria Novosti – biografia Sawwy Mamontowa

Abramcewo: przytułek słowianofilów i kolebka nowego stylu rosyjskiego, Głos Rosji

Prezentacja czterech, nieznanych dotychczas, obrazów Tadeusza Makowskiego. Fot. Leszek Szymański/PAP

Wspominam tego malarza, bo do Polski trafiły wczoraj cztery nieznane dotąd obrazy, które od blisko stu lat znajdowały się w posiadaniu francuskiej rodziny Manier.

Trzy z nich – „Wnętrze”, „Piastunka z małym Jacques’em”, i „Chłopiec w kapeluszu” – trafią pod młotek. Czwarta – akwarela „Dzieci”- wróci do właściciela. Makowski dedykował ją swojemu przyjacielowi – reportażyście i pisarzowi Stephane’owi Manierowi, którego poznał w 1919 r. w Paryżu, gdy ten przygotowywał materiał o polskich imigrantach zamieszkujących Montparnasse.

"Piastunka z małym Jacques'em" (trzymanym przez kobietę dzieckiem jest liczący półtora roku syn Stephane'a Maniera). Fot. L. Szymański/PAP

Obrazy powstały w okresie uznawanym za jeden z najbardziej wartościowych w twórczości Makowskiego. To właśnie wtedy malarz wypracował swój niepowtarzalny styl – geometryzował postaci dzieci, balansując na granicy groteski, liryki i metaforyki upstrzonej wpływem polskiej sztuki ludowej i kubizmu.

Styl Makowskiego ewoluował od miękkich, secesyjnych kształtów do zdecydowanych, kubistycznych i zgeometryzowanych kompozycji figuralnych.

Najbardziej charakterystyczne dla jego twórczości pozostają jednak dzieci – i nie zgodzę się, że są to obrazki przesycone ciepłem i spokojnym, lirycznym nastrojem. Cyrkowo-teatralna stylizacja i małe postaci skrywające twarze pod maskami mają w sobie coś upiornego, przytłaczająco smutnego.

Osoby przypominające kukiełki nie są u Makowskiego przypadkowe. Sam artysta wykonywał lalki dla krakowskiego kabaretu „Zielony Balonik”.

Swoją twórczością zwraca uwagę na świat, w którym pół-ludzie, pół-kukły żyją pod maskami w otoczeniu rekwizytów. W tej przerażającej przestrzeni egzystują zawieszone w czasoprzestrzeni pacynki z zagubionym wyrazem twarzy. Zastygłe w bezruchu.

Taka sceneria przywołuje stereotypowe wyobrażenie bidula, szpitala psychiatrycznego, a co ciekawe obrazy zdobią ściany przychodni pediatrycznych, przedszkoli i innych miejsc, w których ilustracje szczególnie silnie oddziałują na wyobraźnię.

Dlatego, zanim ozdobi się miejsce, które jest przeznaczone dla najmłodszych, jakimikolwiek obrazkami, warto przejść ze stanu stand-by w stan intensywnego myślenia. Na oddziale położniczym jednego z krakowskich szpitali wiszą podobne obrazki zniekształconych, kukiełkowych dzieci. Niektóre z nich mają zamiast nosów ptasie dzioby. Długo się zastanawiałam nad intencją „kreatora wnętrz” i niestety pozostałam w kropce.

Obraz Tadeusza Makowskiego, fot. Agencja FORUM

* * *

Do 20 marca obrazy można oglądać w Galerii Domu Aukcyjnego Agra-Art. Cena wywoławcza „Wnętrza” wynosi 550 tys. zł, „Piastunki z małym Jacques’em” – 200 tys. zł, a „Chłopca w kapeluszu” – 40 tys. zł (zobacz galerię z nieznanymi obrazami Makowskieg0).

Podczas aukcji, która odbędzie się 20 marca w Hotelu Bristol w Warszawie, na sprzedaż zostaną wystawione także dwa obrazy Jerzego Nowosielskiego. Będzie to pierwsza po śmierci artysty aukcja jego dzieł.

ŹRÓDŁA:

PAP

Irena Kossowska, Tadeusz Makowski. Culture.pl

Zainteresowanych twórczością Makowskiego odsyłam do:

W. Jaworska, Tadeusz Makowski, polski malarz w Paryżu, Wrocław 1973

K. Wyka, Makowski, Wydawnictwo Literackie, 1973

S. Ledóchowski,  Tadeusz Makowski, KAW Warszawa, 1984 r.