"Madonna z Dzieciątkiem w otoczeniu aniołów", Jean Fouquet

Historia tego obrazu, jak i pierwowzorów postaci, stanowią dość brudny labirynt relacji między władcą, skarbnikiem i wspólną kochanką. Bo oto pojawia się teza, że twarzy i ciała użyczyła Madonnie metresa króla Karola VII – Agnès Sorel, która była również kochanką fundatora dyptyku – Stefana Chevaliera (skarbnika i sekretarza króla).

Druga część Dyptyku z Melun przedstawia fundatora Stefana Chevaliera i św. Stefana, fot. backtoclassics.com

Uwagę przykuwa bogaty i modny ubiór – suknia podkreślająca talię i dekolt. W tym czasie tak właśnie zaznaczano dostojeństwo boskich postaci – ale w tym wizerunku jest coś wyzywającego. Jasna cera, krwawe usta i odsłonięta lewa pierś. Charakterystyczny jest również wzrok skierowany w podłogę. Lekceważenie czy wstyd?

W wizerunkach Madonny z Dzieciątkiem naga pierś nie dziwi (dalej w tekście przytoczę inne przykłady). Jest symbolem macierzyństwa. Ale na tym obrazie może być odczytana wspak. W sztuce chrześcijańskiej lewa strona jest zwykle przeznaczona dla potępionych i grzesznych (zwróćcie uwagę na to, w jakich konfiguracjach ustawiane są postaci wokół Jezusa lub sceny sądu ostatecznego) . Jeśli więc uznamy to za trop, to odsłonięta lewa symbolizuje raczej erotyczne, a nie święte oblicze kobiety.

Podczas poszukiwania informacji (również plotek) na temat tego obrazu, znalazłam bardzo ciekawy esej Anjela Lertxundi – najczęściej tłumaczonego pisarza tworzącego w języku baskijskim. Jeśli ktoś może sobie pozwolić na dłuższą lekturę, to polecam.

Lertxundi zwraca uwagę na wzrok wszystkich zamieszczonych na obrazie postaci: każda patrzy w innym kierunku, ale żadna nie patrzy na Dzieciątko – nawet matka. Co jeszcze ciekawsze, te spojrzenia są puste. Jedyną osobą, która patrzy i coś widzi, jest dziecko sięgające wzrokiem poza obszar malowidła.

Obrazy, tak bardzo różniące się między sobą stylem, ale tworzące jeden dyptyk, zostały rozdzielone i przebywają w różnych muzeach.

Powód tego rozwodu jest tematem licznych spekulacji. Lertxundi, poszukukąc rozwiązania zagadki, przytacza w swoim tekście rozmowę z pracownikiem muzeum, który rzuca pisarzowi enigmatyczną podpowiedź: „Oni ją otruli”. Chodzi oczywiście o kochankę króla i skarbnika. Pod określeniem „oni” pracownik muzeum ukrywa postać Ludwika XI, syna Karola VII. I nie chodzi tu o ostrzeżenie dla metres władcy, by trzymały się od niego z daleka, bo może je spotkać podobna kara…

Portret Agnès Sorel. Fot. all-history.org

Czy przypadkiem malarz w pokrętny sposób nie pokazał tu naiwności króla wierzącego w oddanie kochanki i dlatego obrazy rozdzielono, by ukarać zdrajców? Rozwiązanie zagadki jest o wiele bardziej oczywiste – wystarczy się zastanowić nad tym, czyje dziecko siedzi na kolanach „bezwstydnej madonny”.

Czyżby to był syn kochanki króla i jego skarbnika, a fundatora obrazu? I jeśli tak, to syn króla z prawego łoża miał motyw, by ukarać metresę za konkurencję, jaką wydała na świat. Nomen omen – syn z lewego łoża wykarmiony lewą piersią;)

I na kogo może patrzeć dziecko, jeśli nie na swojego ojca z drugiego obrazu?

Pomijając style, w jakich zostały namalowane obrazy kompletnie do siebie nie pasujące (oczywiście poza fabułą) – surrealistyczno-gotycka Madonna jest tutaj częścią dominującą nad renesansowym wnętrzem z fundatorem i towarzyszącym mu św. Stefanem.

W historii sztuki tych przedstawień Matki Boskiej z Dzieciątkiem jest całe mnóstwo. Żeby to jakoś ogarnąć, wybrałam te (subiektywnie rzecz biorąc) najbrzydsze – będzie łatwiej je zapamiętać:)

Hugo van der Goes na swoim obrazie postarzył Madonnę, nie oszczędzając Dzieciątka, które leży w pozie poskręcanego starca. Maryja z trupiobladą twarzą i spracowanymi rękoma spogląda na dziecko, jakby je żegnała.

Nie ma tu mistycyzmu i radości, która zwykle takim powitalnym scenom towarzyszy…

"Pokłon pasterzy", Hugo van der Goes (naśladowca). Fot. slaskiekolekcje.eu

Madonna Durera z płaską, pokaźnych rozmiarów twarzą i dziwnie utuczonym Dzieciątkiem pokazującym, co ciekawe, środkowy palec – jest w tym rankingu jedną z faworytek do tytułu najbrzydszych.

Fragment obrazu "Madonna z Dzieciątkiem" Albrechta Durera. Fot. Agencja FORUM

Madonna z malowidła Fra Filippo Lippi ma dość niefortunny grymas zdziwienia, odbiega myślami gdzieś daleko, podczas gdy malec usadowiony na kolanach hipnotyzuje poważnym, dość rezolutnym, choć przejmująco smutnym spojrzeniem.

"Madonna z Dzieciątkiem i dwoma aniołami", Fra Filippo Lippi (ok. 1437 r.). Fot. frafilippolippi.org

Gerard David obnażając prawą pierś – choć dość nietrafnie umiejscowioną i zniekształconą – zwraca uwagę na macierzyństwo.

"Madonna z Dzieciątkiem", Gerard David. Fot. lib-art.com

Tu, dla odmiany, pierś lewa – choć nie jest to do końca jasne, bo umiejscowienie na środku klatki piersiowej, budzi pewne wątpliwości. Madonna w wydaniu Boutsa również postarzona; Dzieciątko – co jest nietypowym zjawiskiem w sztuce sakralnej tego okresu – z radosnym obliczem.

Fragment obrazu "Madonna z Dzieciątkiem", Dirk Bouts. Fot. thebeckoning.com

Do sztuki sakralnej zwykle podchodzi się z pewnym dystansem, rezerwując dla niej obszar religijności. Tymczasem w tych pozornie nudnych multiplikacjach Matki Boskiej z Dzieciątkiem można odnaleźć wiele tajemnic, które po kryjomu przemycają je ze sfery sacrum do profanum.

Zobacz również: Najbrzydsze Dzieciątka Jezus

Źródła:

Anjel Lertxundi, Madonna’s left breast, „An Anthology of Basque Short Stories” (2004), University of Nevada Press

Virgin and Child (Melun diptych) – artbible.info

Jutta Seibert, Leksykon sztuki chrześcijańskiej (hasło: prawa i lewa strona); opoka.org

Jak daleko może się posunąć artysta przedstawiający Madonnę z Dzieciątkiem? Okazuje się, że fantazja niektórych malarzy wykraczała daleko poza granice przyzwoitości, a wyobrażenia Dzieciątka Jezus meandrowały dość swobodnie, tworząc gigantyczne zakola interpretacyjne: od dziecka z twarzą starca, ciałem schorowanego otyłego człowieka, czy postaci przypominającej bardziej tolkienowsko-jacksonowskiego Golluma.

Fragment obrazu Jana van Eycka "Madonna kanclerza Rolin" (1435 r.)

Oto subiektywny (co szczególnie podkreślam) ranking najbrzydszych Dzieciątek. Na Madonny przyjdzie pora.

1. Jezus z obrazu „Madonna kanclerza Rolin” – Jan van Eyck (powyżej)

Obraz ten powstał na zamówienie burgundzkiego kanclerza – Nicolasa Rolin, który został także uwieczniony na malowidle. Jan van Eyck nie powstrzymał się od wymierzenia w swojego „chlebodawcę” ostrza ironii, ukazując go jako bezwzględnego pyszałka patrzącego, owszem, na Matkę Boską z Dzieciątkiem, ale jakby gardzącego ich majestatem.

Wątpliwa pobożność fundatora zdaje się tu nie być żadną tajemnicą.

Na drugim planie jest godny uwagi pejzaż – tętniące życiem miasto, zatłoczony most, wysepka i barki. Inny świat – gwarny i doczesny.

2. Jezus z obrazu „Madonna kanonika van der Paele” – Jan van Eyck

Fragment obrazu "Madonna kanonika van der Paele" Jana van Eycka

Matka Boska z pogardą spogląda na zleceniodawcę – kanonika Jorisa van der Paelem, którego van Eyck przedstawił jako nadętego starca, nie darując mu ani jednej zmarszczki, brodawki i potężnej łysiny.

Z obrazu wieje egzotyką. Mały Jezus trzyma w ręce papużkę i bukiet kwiatów.

Obraz jest utrzymany w konwencji „Madonny kanclerza Rolin” – nie tylko, jeśli weźmiemy pod uwagę kompozycję, ale przede wszystkim pogardliwe przedstawienie zleceniodawcy…

3. Jezus z obrazu „Święta Rodzina” Martina Schongauera

Fragment obrazu "Święta Rodzina" Martina Schongauera (1475-80)

Madonna karmi Dzieciątko winogronami. Owoce te są symbolem Eucharystii – czyli zapowiedzią śmierci Jezusa.

Twórczość Martina Schongauera, niemieckiego malarza i rytownika, pozostaje pod wielkim wpływem Rogera van der Weydena.

4. Jezus z obrazu „Madonna z motylami” Jeana Malouela

Fragment obrazu "Madonna z motylami" Jeana Malouela (1412 r.)

Madonna z Dzieciątkiem to jeden z najczęściej podejmowanych w malarstwie (i rzeźbie) tematów. Postaci zwykle przedstawiane są w otoczeniu symboli. Jabłko to symbol panowania, ale także zbawienia; kiść winogron – śmierci, jaskółka – zmartwychwstania, a krzyż – męczeństwa.

Najczęściej są to obrazy pełne macierzyńskiego ciepła lub pełnego powagi majestatu, a przedstawiane postaci – wyidealizowane. Zdarza się jednak, że malarze robią niewinny skok w bok i – unikając odbitek z ugłaskanej sztampy – wprowadzają zamęt do przyjętych od wieków wyobrażeń świętych.

5. Jezus z obrazu „Madonna z Dzieciątkiem” Albrechta Durera

Fragment obrazu "Madonna z Dzieciątkiem" Albrechta Durera. Fot. Agencja FORUM

ŹRÓDŁA:

Van Eyck, Klasycy sztuki, „Rzeczpospolita”

„Dzieciątko Jezus w sztuce” (Przewodnik Katolicki)

Madonna w sztuce